Ataraxia – gelukkig zijn door onverstoorbaarheid


Epicurus_bust2

Epicurus

Al sinds de Oudheid buigen mensen zich over de vraag hoe je een goed leven leidt. Wat is goed en wat is slecht? Epicurus, een Griek die zo’n 2300 jaar geleden leefde, stelde een ethiek op die gekenmerkt werd door ataraxia. Een toestand van onverstoorbaarheid.

Voor de fundering van zijn ethiek maakte Epicurus onderscheid tussen twee gevoelens: genot en pijn. Wat goed is is aangenaam, en wat slecht is is pijnlijk. Over deze twee gevoelens had hij een binaire opvatting: afwezigheid van genot is pijn en afwezigheid van pijn is genot. Van nature streeft ieder mens er naar om pijn te vermijden en genot te zoeken. Epicurus gaat uit van genot als het hoogste doel van het leven, wat zijn ethiek hedonistisch maakt. Toch stelt Epicurus dat het niet zonder meer nastrevenswaardig is om de genotslusten te volgen, omdat het vaak negatieve elementen met zich mee brengt. Als je altijd klakkeloos met iedereen naar bed gaat, neemt de kans op geslachtsziektes aanzienlijk toe. En dat is pijnlijk en dus niet verkieslijk.

Ons verstand is nodig om de afweging te maken tussen genot en mogelijke pijn, om zo te bepalen wat verkieslijk is. De neutrale toestand, die tussen het genot en de pijn in staat, brengt vaak de minste risico’s met zich mee. Omdat in een neutrale toestand geen pijn is, ziet Epicurus de neutrale toestand ook als een positieve vorm van genot. Deze toestand kenmerkt zich door onverstoorbaarheid, van zowel lichaam als geest. Dit is wat Epicurus ‘ataraxia’ noemt. Het hoogste geluk, dat gelijk staat aan het hoogste genot, kenmerkt zich door ataraxia; de toestand van het veilige neutrale.

Dat met ‘pijn’ niet alleen fysieke pijn wordt bedoeld maar ook geestelijke pijn, en met ‘genot’ ook geestelijke rust wordt bedoeld, blijkt ook uit hoe Epicurus over verschillende thema’s denkt. Hij verkreeg gemoedsrust door de juiste inzichten, zoals de overtuiging dat alles uit atomen bestaat en dat de goden de mensen niet straffen nog belonen en zodoende niks sturen. Volgens Epicurus bestond ook de ziel uit atomen en daardoor werd volgens hem bij de dood niet alleen het lichaam, maar ook de ziel ontbonden. Hieruit trekt hij de conclusie dat op het moment van sterven er geen ‘ik’ meer is; in zekere zin gaan ‘we’ dus niet dood.

Het meest huiveringwekkende van alle kwaden, de dood, is dan ook niet iets dat ons aangaat, want wanneer wij er zijn is de dood er niet, en wanneer de dood er is zijn wij er niet meer. (Brief aan Menoeceus 125)

De hoofdpersoon “Slevin” in de film Lucky Number Slevin zegt aan ataraxia te lijden.

Omdat de dood ons niet aangaat, hoeven we er ook niet bang voor te zijn. En met inzichten zoals deze bereikte Epicurus ataraxia. Voor hem was het doel van filosofie om het gelukkige, rustige leven te bereiken, dat gekenmerkt wordt door ataraxia. Voor een goed en gelukkig leven hoef je dus geen groot huis, een dure auto en veel bedpartners te hebben. Gepast en met het verstand je verlangens bevredigen en pijn uit de weg te gaan, resulteert uiteindelijk in een gelukkiger en beter bestaan.

Bron: Handboek Geschiedenis 1, hoofdstuk 7.2 en 7.3 (Universiteit Utrecht), en persoonlijke communicatie met dr. Maarten van Houte (Universiteit Utrecht).


Over Niek

Niek Verlaan (1985) werkt als beleidsmedewerker bij Volksgezondheid en als projectmanager bij Mobiliteit, Gemeente Utrecht. Hij is breed geïnteresseerd en houdt ervan om conceptueel denken te vertalen naar de praktijk. Hij rondde de bachelors Mediatechnologie en Liberal Arts & Sciences af en voltooide in de zomer van 2013 de master Wijsbegeerte.

Een reactie plaatsen

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.